स्वतन्त्र मानिस समान हुँदैनन् , समान मानिस स्वतन्त्र हुँदैनन् ।

सार्वजनिक नीति भन्नाले सरकार वा सरकारी निकायले कुनै एक मुद्धा वा मुद्धाको समूह माथि अबलम्बन गरेको नीतिलाई बुझिन्छ । सार्वजनिक नीतिले लाखौं जनताको आर्थिक तथा सामाजिक कार्यमा प्रभाव पार्छ । त्यसैकारणले कुनै देशको सार्वजनिक नीति कस्तो छ भन्ने कुराले उक्त देशको सामाजिक र आर्थिक उन्नति हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा निर्धारण गर्दछ । सार्वजनिक नीतिहरु संविधान  ऐनकानून अदालती फैसलाहरुमा निहित हुन्छन् । संविधान देशको सर्वोच्च कानून भएकाले अन्य सबै नीतिहरु यसैबाट निर्देशित हुन्छन् । र हाल हाम्रो देश संविधान निर्माणको प्रकि्रयाबाट गुजि्ररहेको हुनाले अहिलेको समयमा असल सार्वजनिक नीतिका गुणहरुका बारेमा छलफल गर्नु अत्यन्त सान्दर्भिक होला किनकी अब बन्ने संविधान र यसले निदेर्शित गर्ने सार्वजनिक नीतिहरुले लामो समयसम्म नेपाली समाज र जीवनस्तरलाई  डोर्याउने निश्चित छ ।
 
यसै सन्दर्भमा म्याकिनक सार्वजनिक नीति केन्द्रका   संस्थापक अध्यक्ष तथा हाल फाउण्डेशन फर इकनमिक एजुकेशनका अध्यक्ष लरेन्स रीडको "असल सार्वजनिक नीतिका सात सिद्धान्त " नामक वक्तव्यलाई श्रृङखलाबद्ध रुपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छु । पढेर प्रतिकि्रया दिनुहोला ।

रीडले यो वक्तव्य सबैभन्दा पहिले डेट्रोइट इकनमिक क्लबका लागि दिएका थिए । यो वक्तव्य निकै चर्चित र लोकपि्रय भयो । हालसम्म रीडले यो वक्तव्य १०० भन्दा बढी स्थानमा दिइसके र चिनियाँ स्पेनिश कॊरियन भाषासमेत  १२ वटा भन्दा बढी भाषामा यसको अनुवाद भइसकेको छ । अचम्मको कुरा त  के छ भने विश्वको सबैभन्दा ठूलो साम्यवादी राष्ट्र चीनमा समेत रीड यसै वक्तव्य दिनका लागि आमन्त्रित भएका थिए ।

रीड भन्छन् यी सिद्धान्तहरु साधारण रुपमा व्यक्त भएका भए पनि यी आफैंमा साधारण भने होइनन् । कुनै पनि विषयमा विचार गर्दा खुला दिमागले सोच्नुपर्छ तर यसको अर्थ यो होइन कि खाली दिमागले सोच्नुपर्छ । गएका शताब्दीहरुमा हामीले कम्तीमा पनि केही कुराहरु सिकेका छौ । सूर्य पूर्वमा उदाउँछ भनेर विना कुनै विवाद मान्नु भनेको कुनै अज्ञानता वा पक्षपाती सोचको उपज होइन । त्यसैगरि कुनै अधिनायकवाद वा राजतन्त्रभन्दा प्रतिनिधिमूलक गणतन्त्र असल हो भन्ने कुरा कुनै विचारधारा माथिको अन्धविश्वासको उपज होइन् । निजी स्वामित्वको सम्पत्ति र स्वतन्त्र बजारिया अर्थतन्त्र राष्ट्रिय स्वामित्वको सम्पत्ति र केन्द्रिय  योजनाभन्दा राम्रो हो भन्ने कुरा कसैको मत नभएर प्रमाणित तथ्य भइसकेको छ त्यस्ता व्यक्तिहरुका लागि जो कारण तर्क तथ्य प्रमाण अर्थशास्त्र तथा अनुभवमा विश्वास गर्छन नकि कुनै  विचारधारा माथि अन्धविश्वास गर्छन ।

सिद्धान्त एक
स्वतन्त्र मानिस समान हुँदैनन् र समान मानिस स्वतन्त्र हुँदैनन् ।

सर्वप्रथम त मैले कुन प्रकारको "समानता"को कुरा गर्दैछु भनेर स्पष्ट गर्नुपर्छ । म कानूनको अगाडि सबै व्यक्तिको समानताको कुरा गरिरहेको छैन । जाति लिङ धन आस्था वा धर्मका आधारमा कानूनको अगाडि कसैलाई पक्षपात गर्नु हुँदैन भन्ने सिद्धान्त त पश्चिमी सभ्यताको आधार नै हो र भलै कतिपय अवस्थामा हामी यस सिद्धान्तमा खरो नउत्रिउला तर यस सिद्धान्तमाथि कसैको पनि मतभेद आउला जस्तो मलाई लाग्दैन ।

मैले कुरा गरिरहेको समानता आम्दानी तथा भौतिक सम्पत्तिको समानताका बारेमा हो । हामीले उद्योग  वाणिज्य बजार काम र विनिमयमार्फत गर्ने कमाइको बारेमा हो । म आर्थिक समानताका बारेमा गफ गदैछु । यस पहिलो सिद्धान्तलाई दुई भागमा विभाजन गरिहेरौं ।

स्वतन्त्र मानिस समान हुदैनन् । जब मानिसहरु आफैमा स्वतन्त्र हुन्छन  आफ्नो  भाग्यको मालिक आफै हुन्छन्  आफ्नो  तथा परिवारको उन्नतिका लागि प्रयास गर्न स्वतन्त्र हुन्छन्  ,बजारमा आउने परिणामहरु एकैनासका हुँदैनन् । मानिसहरुले अत्यन्त फरकफरक स्तरमा कमाइ गर्छन र फरकफरक मात्रामा धन उपार्जन गर्छन । केही मानिसहरु यस तथ्य माथि खेद प्रकट गरिरहेका हुन्छन् र धनी र गरिबबीचको खाडल बढ्यो भनेर दुःखमनाऊ गरिरहेका हुन्छन् । तर मलाई के लाग्छ भने एउटा स्वतन्त्र समाजमा मान्छेहरु फरकफरक हुनु एउटा गजबको कुरा हो । हामी सबैजना अट्टितीय छौं एकअर्का भन्दा वा कुनै जीवित वा मृत व्यक्तिभन्दा अनगिन्ती रुपमा फरक छौं । हामीले बजारमा गरेको अन्तर्रकि्रयाबाट समान परिणाम आओस भनेर चै किन आशा गर्छौ हामी ?

हामी हाम्रो प्रतिभाको स्तरमा फरक छौं । केहीसँग अन्य भन्दा बढी वा अन्यको भन्दा बढी मूल्यवान प्रतिभा हुन्छ । केही मानिसले आफ्नो सर्वोच्च प्रतिभा जीवनको उत्तराद्र्धसम्म पनि थाहा पाउँदैनन् र कतिले त थाहा नै पाउँदैनन पनि । टाइगर  वुड्स एक प्रतिभावान गल्फ खेलाडि हुन् । उनले गल्फ खेलेर मैले खेल्दा भन्दा अत्यन्त धेरै पैसा कमाउँछन भन्ने कुरामा कसैलाई केही आपत्ति हुन जरुरी छ र ? विल केलगले आफू ४६ वर्ष हुँदासम्म  पनि आफूमा भएको अद्भूत उद्यमशिलता तथा विज्ञापन गर्नसक्ने प्रतिभा बारे पत्ता लगाएका थिएनन् । आफ्नो केलग कम्पनी शुरु गरेर नास्ताको उत्पादन बेच्नुभन्दा अगाडिसम्म उनी आफ्नो दाजूको ब्याटल क्रीक स्यानिटरियममा हप्ताको २५ डलरका लागि सानो तिनो काम गरेर गुजारा  गरिरहेका थिए ।

हामी हाम्रो मिहेनतीपन  हाम्रो काम गर्ने इच्छा र लगनशिलता पनि फरक छौं । केही  मानिस अन्यले भन्दा बढी मिहेनतसाथ  बढी समयसम्म र बढी चलाखीपूर्ण तरिकाले काम गर्छन । यसले हामीले गर्ने कामलाई अरुले कतिको महत्व दिन्छन् र हाम्रो सेवालाई कति तिर्न तयार हुन्छन् भन्ने  कुरामा ठूलो फरक पार्दछ ।

हामी हाम्रो बचत गर्ने बानीमा पनि फरक छौं । यादि हाम्रा राष्ट्रपतिले जादुको छडी घुमाएर आजको रात हामी सबैलाई आम्दानी र सम्पत्तिका आधारमा बराबर बनाइदिए भने पनि भोलिको यसै समयसम्ममा हामी पून असमान भइसक्छौं किनकी हामीमध्ये कसैले आफ्नो पैसा बचत गरौंला भने केहीले खर्च गरौंला । यी तीन कारणहरु तर कारणहरु यतिमात्र छैनन्  ले गर्दा स्वतन्त्र मानिसहरु कहिल्यैपनि समान हुदैनन ।

समान मान्छे स्वतन्त्र हुँदैनन् मेरो पहिलो सिद्धान्तको दोस्रो भाग । मलाई संसारको कुनै पनि कुनामा भएका आर्थिक रुपले समान मानिसहर देखाइदिनुस म तपाईंलाई एकदम अस्वतन्त्र मानिसहरु देखाइदिन्छु किन ?

समाजभर सबैलाई समान आम्दानी र धन दिलाउने एउटै मात्र उपाय सबैको शिरमा बन्दुक तेस्र्याउनु हो । बल प्रयोग नगरी तपाईले मानिसहरुलाई समान बनाउन सक्नुहुन्न । तपाईले आदेश दिनुपर्ने हुन्छ र यसको समर्थनका लागि फाँसीको फन्दा, गोली,गीलोटिन वा विध्युतिय कुर्सी  राख्नुपर्ने हुन्छ । उपदेशहरु यसप्रकारको आवश्यक पर्छन "उन्नति नगर् । अरुभन्दा चलाख नबन् । अरुले भन्दा बढी बुद्धिमतापुर्वक   बचत नगर् । नवीन उत्पादन लिएर अगाडि नआइज् । ग्राहकले तेरो प्रतिस्पर्धीको भन्दा बढी रुचाउने गरिएको सामान वा सेवा उपलब्धनगर् ।"

मेरो विश्वास गर्नुस जुन समाजमा यस्ता उर्दीहरु हुन्छन्  त्यस्तो समाजमा तपाईले जीउन रुचाउनु हुने छैन  । साम्यवादी खमेर रुजको शासनका बेला सन् १९७०  को उत्तरार्धमा कम्बोडिया झन्डै झन्डै  यस्तै अवस्थाको नजिक आइपुगेको थियो । र यसको परिणामस्वरुप   चार वर्षको अन्तरालमा ८०  लाख जनता मध्ये २०  लाख जनता मारिए । प्रभुत्व वर्गमा भएका केही शक्तिशाली व्यक्तिहरुबाहेक  त्यस दुःखी भूमिमा भएका सबै जनता त्यस अन्तरालमा ढुङे  युगमा झैं जीवन व्यतित गरे । पहिलो सिद्धान्त सन्देश के हो त मानिसहरुको आफ्नै  कारणले गर्दा आउने आम्दानीको भिन्नतालाई लिएर धेरै नअल्झिऊ । यदि ती भिन्नताहरु कुनै कृत्रिम राजनैतिक बाधकहरुका कारणले भएका हुन् भने त्यस्ता बाधकबा६ छुट्कारा  पाऊ । तर असमान मान्छेलाई ल्याएर पेलेर एकनासको थुप्रो बनाउने प्रयास नगर । तिमी कहिल्यै सफल हुनेछैनौ र त्यस्तो प्रयास गर्दा बरु तिमीले थुप्रै हानी र क्षति गर्छौ  ।

जफ्तीपुर्ण  कर दरले  उदहरणका  लागि कहिल्यै मानिसहरुलाई समान बनाउँदैन केवल मिहेनती र उद्यमशीललाई अन्यत्रै सरी जान वा अन्य नै काम गर्न प्रेरित गर्छ  जसले गर्दा उनीहरुको स्रोतबाट  लाभान्वित हुने धेरै जना गरिबीमा पिल्सन बाध्य हुन्छन् । अब्राहम लिङ्कनले भनेका छन्  "कुनै अर्को व्यक्तिलाई तल तान्दैमा तपाईले कुनै व्यक्तिलाई माथि उठाउन  सक्नुहुन्न् ।"

Surath Giri

Surath Giri is an economist by education and an entrepreneur by profession. He has a passion for literature, movies, economics, and traveling.